Bu rehber neyi kapsar
İki kurum adları benzediği için sık karıştırılır ama farklı hukuk dallarına aittir: arabuluculuk özel hukuk uyuşmazlıkları içindir, uzlaştırma ceza muhakemesinin bir kurumudur. Burada ikisinin kapsamı, kimin yürüttüğü, zorunlu olup olmadığı ve sonucunun ne doğurduğu karşılaştırılır. Her başlığın dayanağı madde numarasıyla verilmiştir.
Her iki kurumun kendi işleyişi ayrı yazılarda ele alınmıştır: Arabuluculuk Nedir ve Uzlaştırma Nedir.
İki kurum arasındaki temel ayrım
| Ölçüt | Arabuluculuk | Uzlaştırma |
|---|---|---|
| Hukuk dalı | Özel hukuk | Ceza muhakemesi |
| Kanun | 6325 sayılı Kanun | 5271 sayılı Kanun m. 253-255 |
| Konusu | Tarafların serbestçe tasarruf edebileceği uyuşmazlık | Kanunda sayılan suçlar |
| Yürüten | Arabulucular siciline kayıtlı arabulucu | Uzlaştırma bürosunca görevlendirilen uzlaştırmacı |
| Başlatan | Taraflar (dava şartı hâlleri saklı) | Cumhuriyet savcılığı; dosya büroya gönderilir |
| Anlaşmanın sonucu | Anlaşma belgesi; şerhle ilam niteliğinde belge | Kovuşturmaya yer olmadığı veya düşme kararı |
Hukuki dayanak
| Konu | Dayanak |
|---|---|
| Arabuluculuğun kapsamı ve elverişlilik | 6325 m. 1/2 |
| Arabulucu tanımı | 6325 m. 2/1-a |
| İradi olma; dava şartı istisnası | 6325 m. 3, m. 18/A |
| Gizlilik ve beyanların kullanılamaması | 6325 m. 4, m. 5 |
| Faaliyetin sona ermesi | 6325 m. 17 |
| Anlaşma belgesi ve icra edilebilirlik şerhi | 6325 m. 18 |
| Uzlaştırmanın kapsamı | CMK m. 253/1 |
| Kapsam dışı suçlar | CMK m. 253/3 |
| Usul ve uzlaştırmacı | CMK m. 253/4 ve devamı |
| Uzlaşmanın sonucu | CMK m. 253/19 |
| Kovuşturma evresinde uzlaşma | CMK m. 254 |
Arabuluculuk — özel hukuk uyuşmazlıkları
Kapsam. 6325 sayılı Kanun, yabancılık unsuru taşıyanlar da dâhil olmak üzere, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulanır (m. 1/2). Aynı fıkra bir sınır koyar: aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir.
Arabulucu kimdir. Arabuluculuk faaliyetini yürüten ve Adalet Bakanlığınca düzenlenen arabulucular siciline kayıtlı gerçek kişidir (m. 2/1-a). Arabuluculuk, tarafları bir araya getiren, çözümü kendilerinin üretmesini sağlayan, çözüm üretilemediğinde öneri de getirebilen, tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişinin katılımıyla yürütülen yöntemdir (m. 2/1-b).
İradi olma. Taraflar arabulucuya başvurmak, süreci sürdürmek, sonuçlandırmak veya vazgeçmek konusunda serbesttir (m. 3/1). Bu serbestliğin istisnası dava şartı arabuluculuktur (m. 18/A): iş uyuşmazlıkları, konusu para olan ticari davalar ve tüketici uyuşmazlıklarında dava açmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması aranır.
Gizlilik. Taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça arabulucu, faaliyet çerçevesinde kendisine sunulan bilgi ve belgeleri gizli tutmakla yükümlüdür; taraflar ve görüşmelere katılanlar da bu gizliliğe uymak zorundadır (m. 4).
Beyanlar delil olamaz. Uyuşmazlıkla ilgili dava açıldığında ya da tahkime gidildiğinde; arabuluculuk daveti, katılma isteği, sona erdirme için ileri sürülen görüş ve teklifler, kabul edilen vakıa ve öneriler ile yalnızca arabuluculuk için hazırlanan belgeler delil olarak ileri sürülemez ve bunlar hakkında tanıklık yapılamaz (m. 5).
Sonuç. Faaliyet; tarafların anlaşması, daha fazla çabanın gereksiz olduğunun tespiti, bir tarafın çekilmesi, tarafların anlaşarak sona erdirmesi ya da uyuşmazlığın arabuluculuğa elverişli olmadığının anlaşılması hâllerinde sona erer (m. 17).
Anlaşmanın kapsamını taraflar belirler; anlaşma belgesi taraflar ve arabulucu tarafından imzalanır. Taraflar bu belgenin icra edilebilirliğine ilişkin şerh verilmesini isteyebilir; dava açılmadan önce başvurulmuşsa şerh, arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesinden istenir (m. 18).
Uzlaştırma — ceza muhakemesi kurumu
Kapsam. CMK m. 253/1, şüpheli ile mağdur veya suçtan zarar görenin uzlaştırılması girişiminde bulunulacak suçları sayar: soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlar ile şikâyete bağlı olup olmadığına bakılmaksızın Türk Ceza Kanununda sayılan belirli suçlar (kasten yaralama, taksirle yaralama, tehdit ve maddede tek tek belirtilen diğerleri).
Kapsam dışı olanlar. Şikâyete bağlı olsa bile cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda, ısrarlı takip suçunda (TCK m. 123/A) ve hakaret suçunda (TCK m. 125) uzlaştırma yoluna gidilemez (m. 253/3). Uzlaştırma kapsamına giren bir suç, kapsama girmeyen başka bir suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmişse de uzlaşma hükümleri uygulanmaz.
24 Aralık 2025'te bir istisna eklendi. 7571 sayılı Kanunun 24. maddesiyle eklenen cümle uyarınca, önödeme kapsamına giren bir suç ile uzlaştırma kapsamına giren bir suç birlikte aynı mağdura karşı işlenmişse, uzlaştırma kapsamındaki suç bakımından uzlaşma hükümleri uygulanır.
Usul. Suç uzlaşmaya tabiyse ve kamu davası açılması için yeterli şüphe varsa dosya uzlaştırma bürosuna gönderilir. Büro tarafından görevlendirilen uzlaştırmacı, şüpheli ile mağdur veya suçtan zarar görene uzlaşma teklifinde bulunur (m. 253/4). Hâkimin davaya bakamayacağı hâller ile reddi sebepleri, uzlaştırmacı görevlendirilmesinde de göz önünde bulundurulur (m. 253/10).
Sonuç. Uzlaşma sonucunda şüpheli edimini defaten yerine getirirse hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir. Edimin ileri tarihe bırakılması, taksite bağlanması veya süreklilik arz etmesi hâlinde, m. 171'deki şartlar aranmaksızın kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararı verilir (m. 253/19).
Kovuşturma evresinde. Kamu davası açıldıktan sonra suçun uzlaşma kapsamında olduğu anlaşılırsa, dosya aynı esas ve usule göre işlem yapılmak üzere uzlaştırma bürosuna gönderilir (m. 254/1).
Sık karıştırılan noktalar
- "Uzlaştım, dava da düşer" sanmak. Uzlaştırma ceza dosyasını sonuçlandırır; aynı olaydan doğan tazminat talebi özel hukuka aittir ve ayrı değerlendirilir.
- Aile içi şiddette arabuluculuk aramak. 6325 m. 1/2 bu uyuşmazlıkları açıkça elverişsiz sayar.
- Hakarette uzlaştırma beklemek. Hakaret suçu m. 253/3 ile kapsam dışıdır.
- İki kurumu aynı kişinin yürüttüğünü sanmak. Arabulucu ve uzlaştırmacı ayrı sicillere kayıtlıdır; görevlendirme usulleri de farklıdır.
- Arabuluculuk görüşmesindeki beyanı davada kullanmayı düşünmek. 6325 m. 5 bunu yasaklar.
İlk görüşmeye getirilmesi yararlı belgeler
- Uyuşmazlığın konusunu gösteren sözleşme, fatura, yazışma veya tutanaklar
- Ceza dosyası varsa soruşturma numarası ve tebliğ edilmiş kararlar
- Daha önce arabuluculuk yapıldıysa son tutanak, anlaşma belgesi veya şerh
- Uzlaşma teklifi tebliğ edilmişse teklif belgesi
İlgili bilgilendirme
- Arabuluculuk — büroda bu alanda yürütülen işler
- Arabuluculuk Nedir
- Uzlaştırma Nedir
- Ceza Soruşturması Rehberi