Uzlaştırma, ceza soruşturmasında şüpheli ile mağdur veya suçtan zarar görenin bir uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşmasıdır. Amacı, kanunda sayılan suçlarda uyuşmazlığı yargılamaya gerek kalmadan sonlandırmaktır. Uzlaştırmacı karar veren değil, tarafların iletişimini kolaylaştıran kişidir.
Uzlaştırma, hukuk uyuşmazlıklarındaki arabuluculuktan ayrı bir kurumdur: arabuluculuk özel hukuk uyuşmazlıkları içindir, uzlaştırma ise ceza soruşturması ve kovuşturmasında uygulanır.
Hangi suçlarda uzlaştırmaya gidilir?
Ceza Muhakemesi Kanununun 253. maddesine göre iki grup suç uzlaştırma kapsamındadır. Birincisi, soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlardır. İkincisi, şikâyete bağlı olup olmadığına bakılmaksızın Türk Ceza Kanununda sayılan şu suçlardır:
- Kasten yaralama (üçüncü fıkra hariç, m. 86; m. 88)
- Taksirle yaralama (m. 89)
- Tehdit (m. 106, birinci fıkra)
- Konut dokunulmazlığının ihlali (m. 116)
- İş ve çalışma hürriyetinin ihlali (m. 117, birinci fıkra; m. 119, birinci fıkra (c) bendi)
- Hırsızlık (m. 141)
- Güveni kötüye kullanma (üçüncü fıkra hariç, m. 155)
- Dolandırıcılık (m. 157)
- Suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi (m. 165)
- Çocuğun kaçırılması ve alıkonulması (m. 234)
- Ticari sır, bankacılık sırrı veya müşteri sırrı niteliğindeki bilgi veya belgelerin açıklanması (dördüncü fıkra hariç, m. 239)
Suça sürüklenen çocuklar bakımından ayrıca, mağdurun veya suçtan zarar görenin gerçek kişi ya da özel hukuk tüzel kişisi olması koşuluyla, üst sınırı üç yılı geçmeyen hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlarda da uzlaştırmaya gidilir.
Diğer kanunlarda yer alan suçlarda uzlaştırma yoluna gidilebilmesi için kanunda açık hüküm bulunması gerekir; şikâyete bağlı olanlar bunun dışındadır.
Hangi suçlarda uzlaştırmaya gidilemez?
Şikâyete bağlı olsa bile şu suçlarda uzlaştırma uygulanmaz:
- Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar
- Israrlı takip (m. 123/A)
- Hakaret (m. 125)
Hakaret suçundaki kapsam iki aşamada değişti: 14 Kasım 2024'te yürürlüğe giren düzenlemeyle önce yalnızca hakaretin nitelikli hâli kapsam dışına çıkarıldı, 25 Aralık 2025'te yürürlüğe giren düzenlemeyle madde bütünüyle kapsam dışına alındı. Eski tarihli kaynaklarda hakaret hâlâ uzlaştırmaya tabi suçlar arasında sayılabilir.
Uzlaştırma kapsamındaki bir suç, kapsam dışındaki başka bir suçla aynı mağdura karşı birlikte işlenmişse uzlaşma hükümleri uygulanmaz. Buna karşılık 25 Aralık 2025'ten bu yana, önödeme kapsamına giren bir suçla birlikte işlenmesi hâlinde uzlaştırma kapsamındaki suç bakımından uzlaşma hükümleri uygulanır.
Süreç nasıl işler?
- Suçun uzlaşmaya tabi olması ve kamu davası açılması için yeterli şüphe bulunması hâlinde dosya uzlaştırma bürosuna gönderilir.
- Büro bir uzlaştırmacı görevlendirir; uzlaştırmacı taraflara uzlaşma teklifinde bulunur. Taraf reşit değilse teklif kanuni temsilcisine yapılır.
- Teklifte bulunulurken uzlaşmanın niteliği ile kabul veya reddin hukuki sonuçları anlatılır.
- Kendisine teklif yapılan kişi yedi gün içinde kararını bildirmezse teklifi reddetmiş sayılır.
- Uzlaştırmacı, belgelerin örneği kendisine verildikten sonra en geç otuz gün içinde işlemleri sonuçlandırır. Büro bu süreyi her defasında yirmi günü geçmemek üzere en fazla iki kez uzatabilir.
- Uzlaştırmacı sonuçta bir rapor hazırlayıp büroya verir.
Birden fazla kişinin mağdur olduğu bir suçta uzlaştırmaya gidilebilmesi için mağdurların hepsinin uzlaşmayı kabul etmesi gerekir. Müzakerelere katılmaktan kaçınan taraf uzlaşmayı kabul etmemiş sayılır. Uzlaştırma sonuçsuz kalırsa tekrar uzlaştırma yoluna gidilemez.
Uzlaşma teklif edilmiş olması, delillerin toplanmasına ve koruma tedbirlerinin uygulanmasına engel değildir. Tarafların adreste bulunamaması ya da kendilerine ulaşılamaması hâlinde soruşturma uzlaştırmaya gidilmeksizin sonuçlandırılır.
Uzlaşma sağlanırsa dosya nasıl kapanır?
Soruşturma aşamasında sonuç, edimin ne zaman yerine getirildiğine bağlıdır:
- Şüpheli edimini defaten yerine getirirse hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir.
- Edim ileri tarihe bırakılmış, taksite bağlanmış veya süreklilik taşıyorsa kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilir. Erteleme süresince zamanaşımı işlemez; uzlaşmanın gerekleri yerine getirilmezse kamu davası açılır.
Kamu davası açıldıktan sonra suçun uzlaşma kapsamında olduğu anlaşılırsa dosya yine uzlaştırma bürosuna gönderilir. Bu aşamada uzlaşma gerçekleşir ve edim defaten yerine getirilirse mahkeme davanın düşmesine karar verir; edim ileri tarihe bırakılmış, taksite bağlanmış veya süreklilik taşıyorsa durma kararı verilir.
Uzlaşma sağlandığında, uzlaşma anında tespit edilemeyen veya sonradan ortaya çıkan zararlar dışında, soruşturma konusu suç nedeniyle tazminat davası açılamaz; açılmış dava bakımından feragat edilmiş sayılır. Şüpheli edimini yerine getirmezse uzlaşma raporu veya belgesi, İcra ve İflas Kanununun 38. maddesindeki ilam niteliğinde belgelerden sayılır.
Suç birden çok kişi tarafından işlenmişse, aralarında iştirak ilişkisi bulunsun ya da bulunmasın, uzlaşmadan yalnızca uzlaşan kişi yararlanır.
Gizlilik ve zamanaşımı
Uzlaştırma müzakereleri gizli yürütülür. Müzakereler sırasında yapılan açıklamalar herhangi bir soruşturma, kovuşturma ya da davada delil olarak kullanılamaz. İlk uzlaşma teklifinin yapıldığı tarihten uzlaştırmacının raporunu büroya verdiği tarihe kadar dava zamanaşımı ve kovuşturma koşulu olan dava süresi işlemez.
Uzlaştırmacı kimdir, ücreti kim öder?
Her Cumhuriyet başsavcılığı bünyesinde bir uzlaştırma bürosu kurulur. Uzlaştırmacılar, hukuk fakültesi mezunlarının yer aldığı ve Adalet Bakanlığınca belirlenen listelerden görevlendirilir. Uzlaştırmacı ücreti ile diğer uzlaştırma giderleri yargılama giderlerinden sayılır; uzlaşma gerçekleşirse bu giderler Devlet Hazinesi tarafından karşılanır.