Bu rehber neyi kapsar
Burada boşanma davasının usulü anlatılır: hangi sebeplere dayanılabileceği, davanın nerede açılacağı, dava sürerken alınan önlemler, kararla birlikte doğan mali sonuçlar ve kaçırılmaması gereken süreler. Her başlığın dayanağı madde numarasıyla verilmiştir.
Kapsam dışında kalan konular ayrı yazılarda ele alınmıştır: anlaşmalı boşanmanın protokolü, çekişmeli boşanmada kusur ve deliller, mal rejiminin tasfiyesi ve görev ve yetki ayrıntısı.
Hukuki dayanak
| Konu | Dayanak | Ne düzenler |
|---|---|---|
| Özel boşanma sebepleri | TMK m. 161-165 | Zina, hayata kast ve pek kötü muamele, suç işleme ve haysiyetsiz hayat, terk, akıl hastalığı |
| Genel sebep | TMK m. 166 | Evlilik birliğinin temelinden sarsılması; anlaşmalı boşanma ve reddedilen davadan sonraki hâl |
| Görevli mahkeme | 4787 s. K. m. 4 | Aile hukukundan doğan dava ve işler aile mahkemesinde görülür |
| Yetkili mahkeme | TMK m. 168 | Eşlerden birinin yerleşim yeri veya son altı aydır birlikte oturulan yer |
| Geçici önlemler | TMK m. 169 | Barınma, geçim, malların yönetimi, çocukların bakımı |
| Tazminat ve nafaka | TMK m. 174-177 | Maddi ve manevi tazminat, yoksulluk nafakası, ödeme biçimi, yetki |
| Velayet | TMK m. 182 | Velayet, kişisel ilişki ve giderlere katılma |
| Aile konutu | TMK m. 194 | Diğer eşin rızası olmadan devir ve fesih yasağı, tapuya şerh |
| Zamanaşımı | TMK m. 178 | Boşanmadan doğan dava haklarında bir yıl |
Boşanma sebepleri
Kanun iki grup sebep tanır. Özel sebepler belirli bir olguya dayanır ve çoğunda hak düşürücü süre vardır:
- Zina (m. 161): Sebebin öğrenilmesinden itibaren altı ay, her hâlde eylemin üzerinden beş yıl geçmekle dava hakkı düşer. Affeden dava açamaz.
- Hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış (m. 162): Aynı altı ay ve beş yıllık süreler geçerlidir.
- Suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme (m. 163): Diğer eş için birlikte yaşamayı beklenemez kılıyorsa dava açılabilir; bu sebepte süre öngörülmemiştir.
- Terk (m. 164): Ayrılık en az altı ay sürmüş, devam ediyor ve istem üzerine hâkim veya noter tarafından yapılan ihtar sonuçsuz kalmışsa dava açılabilir.
- Akıl hastalığı (m. 165): Ortak hayatın çekilmez hâle gelmesi ve hastalığın geçmesine olanak bulunmadığının resmî sağlık kurulu raporuyla belirlenmesi gerekir.
Genel sebep (m. 166) evlilik birliğinin ortak hayatı sürdürmeleri beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmasıdır. Davacının kusuru daha ağırsa davalının itiraz hakkı vardır; ancak bu itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve birliğin devamında korunmaya değer bir yarar kalmamışsa boşanmaya karar verilebilir.
Anlaşmalı boşanmanın şartları
TMK m. 166 üçüncü fıkrası dört şart arar:
- Evlilik en az bir yıl sürmüş olmalıdır.
- Eşler birlikte başvurmalı ya da biri diğerinin davasını kabul etmelidir.
- Hâkim tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmelidir.
- Boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hakkındaki düzenlemeyi hâkim uygun bulmalıdır.
Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatini gözeterek anlaşmada değişiklik yapabilir; bu değişiklikler de kabul edilirse boşanmaya hükmedilir. Bu hâlde tarafların ikrarının hâkimi bağlamayacağı kuralı uygulanmaz.
Reddedilen davadan sonra bir yıl
Bu süre 14 Kasım 2024'te değişti. 7532 sayılı Kanunun 13. maddesiyle TMK m. 166 dördüncü fıkrası yeniden yazıldı: boşanma davası reddedilir ve karar kesinleştikten sonra bir yıl geçer, bu sürede her ne sebeple olursa olsun ortak hayat yeniden kurulamazsa, eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir. Önceki metinde bu süre üç yıldı; eski tarihli kaynaklar hâlâ üç yıl yazabilir.
Görevli ve yetkili mahkeme
Boşanma davaları aile mahkemesinde görülür; 4787 sayılı Kanunun 4. maddesi Türk Medeni Kanununun aile hukukuna ilişkin kitabından doğan dava ve işleri aile mahkemelerine bırakmıştır. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde bu davalara asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar.
Yetki bakımından TMK m. 168 iki seçenek verir: eşlerden birinin yerleşim yeri ya da davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer. Dosyalar Erzurum Adliyesi ile Erzurum Bölge Adliye Mahkemesi nezdinde takip edilir.
Dava açılınca kendiliğinden alınan önlemler
TMK m. 169'a göre hâkim, dava açılır açılmaz davanın devamı süresince gerekli olan geçici önlemleri re'sen alır. Bunlar özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, malların yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkindir. Ayrıca talep edilmesi gerekmez, ancak somut ihtiyacın mahkemeye bildirilmesi yerinde olur.
Yargılamanın kendine özgü kuralları
Boşanmada yargılama, m. 184'teki kurallar saklı kalmak üzere usul kanununa tabidir. Öne çıkan kurallar:
- Hâkim, dayanılan olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz.
- Bu olgular hakkında taraflara yemin önerilemez.
- Tarafların ikrarları hâkimi bağlamaz.
- Boşanmanın fer'î sonuçlarına ilişkin anlaşmalar hâkim onaylamadıkça geçerli olmaz.
- Taraflardan birinin istemiyle duruşmanın gizli yapılmasına karar verilebilir.
Mali sonuçlar
Maddi tazminat (m. 174/1): Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan isteyebilir.
Manevi tazminat (m. 174/2): Boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf isteyebilir. Manevi tazminatın irat biçiminde ödenmesine karar verilemez (m. 176/2).
Yoksulluk nafakası (m. 175): Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla, diğer tarafın mali gücü oranında süresiz nafaka isteyebilir. Nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz.
İrat biçiminde ödenen maddi tazminat veya nafaka; alacaklının yeniden evlenmesi ya da taraflardan birinin ölümüyle kendiliğinden kalkar. Alacaklının evlenme olmaksızın fiilen evliymiş gibi yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması ya da haysiyetsiz hayat sürmesi hâlinde ise mahkeme kararıyla kaldırılır (m. 176/3). Tarafların mali durumu değişirse iradın artırılması veya azaltılması istenebilir (m. 176/4).
Boşanmadan sonra açılacak nafaka davalarında yetkili mahkeme nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesidir (m. 177).
Velayet ve kişisel ilişki
Mahkeme, olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten sonra velayet ile çocukla kişisel ilişkiyi düzenler (m. 182). Kararda, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceği ihtar edilir (2021 değişikliği). Velayet kendisine verilmeyen eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır.
Aile konutu
Eşlerden biri, diğerinin açık rızası olmadıkça aile konutuyla ilgili kira sözleşmesini feshedemez, konutu devredemez veya konut üzerindeki hakları sınırlayamaz (m. 194). Malik olmayan eş, tapu kütüğüne aile konutu şerhi verilmesini tapu müdürlüğünden isteyebilir. Konut kirayla sağlanmışsa, sözleşmenin tarafı olmayan eş kiralayana bildirimde bulunarak sözleşmenin tarafı hâline gelir.
Süreler
| Süre | Ne için | Dayanak |
|---|---|---|
| 6 ay / 5 yıl | Zinada dava hakkının düşmesi (öğrenmeden / eylemden itibaren) | TMK m. 161 |
| 6 ay / 5 yıl | Hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranışta aynı süreler | TMK m. 162 |
| En az 6 ay | Terk sebebiyle dava için ayrılığın sürmesi gereken süre | TMK m. 164 |
| En az 1 yıl | Anlaşmalı boşanma için evliliğin sürmüş olması | TMK m. 166/3 |
| 1 yıl | Reddedilen davadan sonra ortak hayatın kurulamaması | TMK m. 166/4 |
| 1 yıl | Boşanmadan doğan dava haklarında zamanaşımı | TMK m. 178 |
| En çok 6 ay | 6284 sayılı Kanun kapsamında tedbir kararının ilk süresi | 6284 s. K. m. 8/2 |
Şiddet veya şiddet tehlikesi varsa
6284 sayılı Kanun kapsamında tedbir kararı, en çabuk ve en kolay ulaşılabilecek yer hâkiminden, mülki amirden ya da kolluk biriminden talep edilebilir (m. 8/1). Koruyucu tedbir kararı için şiddetin uygulandığına dair delil veya belge aranmaz; önleyici tedbir kararı geciktirilmeksizin verilir (m. 8/3). Karar ilk defasında en çok altı ay için verilir ve şiddet tehlikesinin sürdüğü anlaşılırsa süresi veya şekli değiştirilebilir (m. 8/2). Karara aykırılık hâlinde zorlama hapsi uygulanacağı ihtar edilir (m. 8/5).
İlk görüşmeye getirilmesi yararlı belgeler
- Nüfus kayıt örneği ve varsa evlenme cüzdanı fotokopisi
- Tarafların ve çocukların kimlik bilgileri
- Gelir durumunu gösteren belgeler (bordro, vergi levhası, banka hesap dökümü)
- Taşınmaz ve araç kayıtları, varsa tapu fotokopileri
- Dayanılacak olgulara ilişkin belgeler; varsa daha önce alınmış tedbir kararları
- Anlaşmalı boşanma düşünülüyorsa üzerinde anlaşılan konuların yazılı listesi
Sık karşılaşılan usul sorunları
- Hak düşürücü sürenin kaçırılması. Zina ve m. 162'deki sebeplerde altı aylık süre, sebebin öğrenilmesiyle işlemeye başlar.
- Fer'î sonuçların protokolde eksik bırakılması. Hâkim onaylamadıkça bu anlaşmalar geçerli olmaz (m. 184/5); eksik düzenleme davanın uzamasına yol açar.
- Mal rejiminin boşanma davasıyla karıştırılması. Tasfiye ayrı hükümlere tabidir (m. 179) ve ayrı değerlendirilir.
- Bir yıllık zamanaşımının gözden kaçması. Boşanmadan doğan dava hakları, hükmün kesinleşmesinden itibaren bir yılda zamanaşımına uğrar (m. 178).
- Yetkisiz mahkemede dava açılması. m. 168'deki iki seçenek dışındaki yerlerde açılan davada yetki itirazıyla karşılaşılır.
İlgili bilgilendirme
- Boşanma Davaları · Aile Hukuku
- Anlaşmalı Boşanma: Süreç, Protokol ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Çekişmeli Boşanma Davası · Boşanmada Mal Paylaşımı
- Nafaka Artışı Hesaplama · Dava Harcı Hesaplama
Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş oluşturmaz. Madde numaraları ve süreler, Mevzuat Bilgi Sistemindeki güncel metinlerden alınmıştır; mevzuat değişebildiği için somut uyuşmazlıkta güncel metin esas alınmalıdır.