Bu rehber neyi kapsar
Burada ceza soruşturması evresi anlatılır: yakalama ve gözaltı, ifade sırasında tanınan haklar, müdafi görevlendirilmesi, tutuklama ve adli kontrol, soruşturmanın nasıl sonuçlandığı ve mağdurun hakları. Kovuşturma evresi ve kanun yolları kapsam dışıdır.
Uzlaştırmanın ayrıntısı ayrı yazıdadır: Uzlaştırma Nedir?
Hukuki dayanak
| Konu | Dayanak | Ne düzenler |
|---|---|---|
| Gözaltı | CMK m. 91 | Süre, uzatma ve gözaltının şartları |
| İfade ve sorgu | CMK m. 147 | Kişiye bildirilmesi zorunlu haklar |
| Müdafi | CMK m. 150 | İstem üzerine ve istem aranmaksızın görevlendirme |
| Dosya inceleme | CMK m. 153 | Müdafiin soruşturma dosyasını inceleme yetkisi |
| Tutuklama | CMK m. 100-101 | Kuvvetli suç şüphesi, tutuklama nedenleri, gerekçe zorunluluğu |
| Adli kontrol | CMK m. 109 | Tutuklama yerine uygulanan yükümlülükler |
| Soruşturmanın sonu | CMK m. 170-174 | İddianame, erteleme, kovuşturmaya yer olmadığı kararı ve itiraz |
| Mağdurun hakları | CMK m. 234 | Delil toplanmasını isteme, belge örneği, vekil görevlendirilmesi |
| Tazminat | CMK m. 141 | Koruma tedbirleri nedeniyle tazminat istemi |
Gözaltı süreleri
Yakalanan kişi Cumhuriyet savcılığınca bırakılmazsa, soruşturmanın tamamlanması için gözaltına alınmasına karar verilebilir. Gözaltı süresi, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez; yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilme için zorunlu süre bu süreye dâhil değildir ve on iki saatten fazla olamaz (m. 91/1).
Gözaltına alma iki şarta bağlıdır: tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olması ve kişinin suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin bulunması (m. 91/2).
Toplu olarak işlenen suçlarda delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle Cumhuriyet savcısı, her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün süreyle uzatma emri verebilir; uzatma emri gözaltına alınana derhâl tebliğ edilir (m. 91/3).
İfade alınırken bildirilmesi zorunlu haklar
CMK m. 147, ifade alma ve sorguda uyulacak esasları sayar. Kişiye şunlar bildirilir:
- Kimliği saptanır; kimliğe ilişkin soruları doğru cevaplama yükümlülüğü vardır.
- Yüklenen suç anlatılır.
- Müdafi seçme hakkı ve müdafiin ifadede hazır bulunabileceği bildirilir; müdafi seçecek durumda değilse ve istiyorsa baro tarafından müdafi görevlendirilir.
- Yakalanan kişinin yakınlarından istediğine yakalandığı derhâl bildirilir.
- Açıklamada bulunmamanın kanuni hak olduğu söylenir.
- Şüpheden kurtulmak için somut delillerin toplanmasını isteyebileceği hatırlatılır.
Müdafi ne zaman istem aranmaksızın görevlendirilir
Kural, şüpheliden kendisine müdafi seçmesinin istenmesidir; seçecek durumda değilse istemi hâlinde görevlendirilir (m. 150/1). Buna karşılık iki hâlde istem aranmaz:
- Müdafii bulunmayan şüpheli veya sanık çocuk, kendini savunamayacak derecede malul ya da sağır ve dilsiz ise (m. 150/2).
- Alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan yapılan soruşturma ve kovuşturmada (m. 150/3).
Dosyanın incelenmesi
Müdafi, soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir ve istediği belgelerin örneğini alabilir (m. 153/1). Bu yetkinin sınırlanabildiği hâller aynı maddede düzenlenmiştir; kısıtlama kararı varsa kapsamı dosyadan öğrenilir.
Tutuklama ve adli kontrol
Tutuklama için kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller ve bir tutuklama nedeni aranır (m. 100). Soruşturma evresinde tutuklamaya, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi karar verir (m. 101/1). İstemde mutlaka gerekçe gösterilir ve adli kontrolün yetersiz kalacağını belirten hukuki ve fiilî nedenlere yer verilir.
Tutuklamaya, tutukluluğun devamına veya tahliye isteminin reddine ilişkin kararlarda kuvvetli suç şüphesi, tutuklama nedenlerinin varlığı ve tedbirin ölçülü olduğu gerekçeleriyle gösterilir (m. 101/2). Tutuklama yerine adli kontrol yükümlülükleri uygulanabilir (m. 109).
Soruşturma nasıl biter
- İddianame. Kamu davasını açma görevi Cumhuriyet savcısına aittir (m. 170). İddianame mahkemece iade edilebilir (m. 174).
- Kovuşturmaya yer olmadığı kararı. Kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilememesi veya kovuşturma olanağının bulunmaması hâlinde verilir (m. 172/1).
- Kamu davasının açılmasının ertelenmesi. Etkin pişmanlık veya şahsi cezasızlık sebebi varsa kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilebilir; ayrıca uzlaştırma ve önödeme kapsamı dışındaki, üst sınırı üç yıl veya daha az hapis cezasını gerektiren suçlarda erteleme kurumu uygulanabilir (m. 171).
- Uzlaştırma. Kapsamdaki suçlarda dosya uzlaştırma bürosuna gönderilir (m. 253). Ayrıntısı uzlaştırma yazısındadır.
Karara itiraz
Suçtan zarar gören, kovuşturmaya yer olmadığına dair kararın kendisine tebliğinden itibaren iki hafta içinde, kararı veren savcının yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (m. 173/1). İtiraz dilekçesinde kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller belirtilir (m. 173/2).
Mağdur ve şikâyetçinin hakları
Soruşturma evresinde mağdur ile şikâyetçi (m. 234/1-a):
- Delillerin toplanmasını isteyebilir.
- Soruşturmanın gizliliğini ve amacını bozmamak koşuluyla savcıdan belge örneği isteyebilir.
- Vekili yoksa; cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, ısrarlı takip suçları ile kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlarda barodan avukat görevlendirilmesini isteyebilir.
- Vekili aracılığıyla soruşturma belgelerini ve el konulan eşyayı inceletebilir.
- Kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz hakkını kullanabilir.
Süreler
| Süre | Ne için | Dayanak |
|---|---|---|
| 24 saat | Gözaltının azami süresi (yakalama anından) | CMK m. 91/1 |
| 12 saat | Hâkime gönderilme için zorunlu azami süre | CMK m. 91/1 |
| 3 gün | Toplu suçlarda uzatma (her defasında bir günü geçmemek üzere) | CMK m. 91/3 |
| 2 hafta | Kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz | CMK m. 173/1 |
| 7 gün | Uzlaşma teklifine cevap verilmezse reddedilmiş sayılma | CMK m. 253/4 |
İlk görüşmeye getirilmesi yararlı belgeler
- Varsa ifade tutanağı, yakalama veya gözaltı tutanağı
- Tebliğ edilmiş kararlar (tutuklama, adli kontrol, kovuşturmaya yer olmadığı kararı)
- Soruşturma numarası ve hangi Cumhuriyet başsavcılığında olduğu
- Uzlaşma teklifi yapıldıysa teklif belgesi ve tebliğ tarihi
- Mağdur iseniz zarara ilişkin belgeler ve varsa sağlık raporu
Sık karşılaşılan usul sorunları
- İki haftalık itiraz süresinin kaçırılması. Süre, kararın tebliğinden itibaren işler (m. 173/1).
- Müdafi hakkının kullanılmaması. Müdafi seçme hakkı ve açıklamada bulunmama hakkı ifadeden önce bildirilir (m. 147).
- Uzlaşma teklifine cevapsız kalmak. Yedi gün içinde bildirilmeyen karar ret sayılır (m. 253/4).
- Tazminat yolunun gözden kaçması. Koruma tedbirleri nedeniyle tazminat istemi ayrı bir yoldur (m. 141).
İlgili bilgilendirme
Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş oluşturmaz. Madde numaraları Mevzuat Bilgi Sistemindeki güncel metinden alınmıştır; mevzuat değişebildiği için somut olayda güncel metin esas alınmalıdır.