Dava açmak isteyen ancak avukatlık ücretini ya da yargılama giderlerini karşılayamayan kişiler için kanun iki ayrı yol öngörür. İkisi farklı mercilere başvurulur, farklı şeyleri karşılar ve birbirinin yerine geçmez. Uygulamada en sık yapılan hata, birini isteyip diğerini atlamaktır.
| Baro adli yardımı | Mahkemeden adli yardım | |
|---|---|---|
| Ne sağlar | Avukat görevlendirilmesi | Harç ve yargılama giderlerinden geçici muafiyet |
| Nereye | Baronun adli yardım bürosu | Davanın açılacağı veya görüldüğü mahkeme |
| Dayanak | Avukatlık Kanunu m. 176 vd. | Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 334 vd. |
1. Baro adli yardımı: avukat görevlendirilmesi
Avukatlık Kanunu, avukatlık ücretini karşılama imkânı bulunmayan kişilere hukuki yardım sağlanmasını baroların görevi sayar. Her baroda bu iş için bir adli yardım bürosu bulunur.
Başvuru, ilgili baronun adli yardım bürosuna yapılır. Erzurum'da bu büro Erzurum Barosu bünyesindedir.
Aranan koşullar
- Avukatlık ücretini karşılayacak malî gücün bulunmaması
- Talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması
- İstemin kanunun aradığı diğer şartları taşıması
Genellikle istenen belgeler
- Nüfus cüzdanı örneği ve yerleşim yeri belgesi
- Gelir durumunu gösteren belgeler (maaş bordrosu, SGK hizmet dökümü, işsizlik kaydı)
- Mal varlığına ilişkin kayıtlar (tapu, araç ve vergi kayıtları)
- Uyuşmazlığa ilişkin belgeler
İstenen belgeler barodan baroya değişebildiğinden, başvuru öncesinde ilgili baronun adli yardım bürosundan güncel liste alınması yerinde olur.
Görevlendirme yapıldığında avukatın ücreti baro tarafından karşılanır; iş sahibinden ücret istenmez. Dava sonunda karşı tarafa yükletilen vekâlet ücreti baroya ödenir.
2. Mahkemeden adli yardım: giderlerden muafiyet
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'ndaki adli yardım, avukat sağlamaz; yargılama giderlerinden geçici olarak muaf tutulmayı sağlar. Kapsamına giren başlıca kalemler:
- Yapılacak tüm yargılama ve takip giderlerinden geçici muafiyet
- Gider avansı ve teminat gösterme yükümlülüğünden muafiyet
- Dava ve takip sırasındaki tebligat, tanık ve bilirkişi giderlerinin Devletçe karşılanması
- Talep hâlinde vekil tayini (ücreti sonradan tahsil edilmek üzere)
Kimler yararlanabilir
Kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin yargılama giderlerini karşılayamayan kişiler ile kamuya yararlı dernek ve vakıflar yararlanabilir. Yabancılar bakımından karşılıklılık şartı aranır.
Nasıl istenir
Talep, asıl istemle birlikte ya da yargılama sırasında, davanın açıldığı veya açılacağı mahkemeye yapılır. Dilekçeye malî durumu gösteren belgeler eklenir. Kanun yollarında ise istem, o aşamadaki mahkemeye yöneltilir.
Adli yardım kararı geçicidir: dava sonunda haksız çıkan taraftan ertelenmiş giderler tahsil edilir. Muafiyet, giderin hiç ödenmeyeceği anlamına gelmez.
Talep reddedilirse
Ret kararına karşı bir hafta içinde kararı veren mahkemeye dilekçeyle itiraz edilebilir. İtirazı inceleyecek merci kanunda gösterilmiştir ve verilen karar kesindir. Sonradan malî durumun değiştiği ileri sürülerek yeniden talepte bulunmak da mümkündür.
3. Ceza soruşturmasında müdafi
Ceza soruşturma ve kovuşturmasında durum ayrıdır ve bu yol, malî güçten bağımsız işleyebilir:
- Şüpheli veya sanık, müdafi seçebilecek durumda olmadığını belirtirse istemi üzerine barodan müdafi görevlendirilir.
- Şüpheli veya sanık on sekiz yaşını doldurmamışsa, sağır veya dilsizse ya da kendini savunamayacak derecede malul ise müdafi istem aranmaksızın görevlendirilir.
- Alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda müdafi bulundurulması zorunludur.
Bu hâllerde müdafiin ücreti Devlet tarafından karşılanır. Görevlendirme, kolluk veya savcılık aşamasında barodan talep edilir.
Sık karıştırılanlar
- Adli yardım, davanın kazanılacağı anlamına gelmez. Yalnızca yargılamaya erişimi sağlar; esasa ilişkin bir değerlendirme içermez.
- Baro adli yardımı ile CMK müdafiliği aynı şey değildir. İlki hukuk uyuşmazlıklarında ücreti baroca karşılanan vekilliktir; ikincisi ceza muhakemesinde ücreti Devletçe karşılanan savunmadır.
- Mahkemeden alınan adli yardım avukat sağlamaz. Vekil tayini talep edilmedikçe muafiyet yalnızca giderleri kapsar.
- Muafiyet kalıcı değildir. Ertelenen giderler dava sonunda haksız çıkan taraftan alınır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; başvuru koşulları ve istenen belgeler ilgili baro ile mahkemenin uygulamasına göre değişebilir.